وعظ و ارشاد استوار گرديده بود ، و هم ميدان تازه‌اى براى فعاليتهاى فكرى و روحى خويش يافتند كه ثمرهء آن در همهء زمينه‌هاى علمى و فرهنگى اسلام و به بركت آن در همهء زمينه‌هاى لغوى و ادبى زبان عربى هم نمودار گرديد . هنوز قرن اوّل اسلامى به پايان نرسيده بود كه ايرانيان صاحب انديشه و به اسلام پيوسته در بصره كه از نخستين مراكز اسلامى در سرزمين ايران بود به درس و بحث مسائل فلسفى و كلامى در پرتو آيات قرآنى پرداختند و تفكر دينى را در اسلام پايه نهادند . حسن بصرى كه نام او در سرلوحهء پايه‌گذاران انديشه‌هاى عرفانى و مباحث كلامى در اسلام برده مىشود و همهء آراء و عقايد عرفانى و كلامى آن قرن از مجلس درس و وعظ او سرچشمه مىگيرد چنان‌كه پيش از اين هم گذشت در مدينه از پدر و مادرى ايرانى زاده شده بود كه در جنگ ابلّه به دست اعراب اسير شده و به مدينه انتقال يافته و در آنجا به اسلام گرويده بودند . پدر حسن نامش فيروز بود كه به يسار تبديل شد و مادرش را هم كه نام فارسيش ذكر نشده خيره ناميدند « 1 » . آنها در سال 14 هجرى به اسارت افتادند و حسن در سن 16 سالگى پس از فتنه‌اى در مدينه كه به قتل عثمان انجاميد و خود شاهد آن بود به زادگاه پدرى خود بازگشت و در بصره شهر نوپاى اسلامى كه در اين زمان در همسايگى ابلّه ، بندر معروف دوران ساسانى ، قد مىافراشت اقامت گزيد ، و به جز سالهايى از دوران جوانى خود كه سمت دبيرى ربيع بن زياد و انس بن مالك را داشته بقيهء عمر خود را كه قسمت اعظم عمر او بوده در بصره گذرانده و در مسجد نوبنياد آنجا به درس و وعظ و تحليل مباحث اسلامى مىپرداخت « 2 » . و باز در همين قرن اوّل اسلامى بود كه وقتى عبد الملك خليفهء اموى در

--> ( 1 ) - بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 423 . ( 2 ) - بلاذرى دبيرى حسن را براى ربيع بن زياد در سيستان و خراسان در سفر اوّل ربيع به آن ديار كه در زمان ولايت ابن عامر در عراق بوده است نوشته و اين اشتباه است . چون در اين تاريخ هنوز حسن به بصره نيامده بود . چنين مىنمايد كه اين امر با سفر ديگر ربيع بن زياد به خراسان در سال 51 هجرى كه در اين سفر ولايت خراسان را داشته است اشتباه شده ( طبرى 2 / 6 - 155 ) . به گفتهء ابن نديم ، حسن سه سال دبيرى انس بن مالك را برعهده داشته ( الفهرست ، چاپ تجدد ، ص 202 ) .